Framtíðarsýn Íslands: Nýsköpun sjálfbærs samfélags

Kannski er einhver fyrir löngu búinn að komast að þessari niðurstöðu en ég áttaði mig á því í gær á hugarflugsfundi um framtíðarsýn Íslands að sjálfbærni (sustainability) er andstæð eðli mannsins. Það er því, eðli málsins samkvæmt, orsök þess að maðurinn er á góðri leið með að tortíma Jörðinni eða kannski frekar að tortíma samfélagi manna á Jörðinni. Þetta eru slæmu fréttirnar.

Góðu fréttirnar eru að öll vandamál er hægt að leysa og um leið felur niðurstaðan í sér einstakt tækifæri fyrir Íslendinga að taka forystu í sjálfbærni á heimsvísu. Nýsköpun sjálfbærs samfélags. Rétta lausnin byggir á viðeigandi skilgreiningu og réttri greiningu á vandamálinu. Fyrsta skrefið í þá átt er að virkja skynfærin, opna augun fyrir vandamálinu og hlusta á raddir úr ólíkum áttum.

Fyrrgreinda ályktun um sjálfbærni dró ég, eins og fyrr segir, að loknum frábærum hugarflugsfundi sem ég sat á laugardag og boðaður var af Hugmyndaráðuneytinu þar sem fram fóru umræður meðal einstaklinga víðsvegar úr samfélaginu. í kjölfarið sama dag var annar fundur um svipað efni á Háskólatorgi HÍ þar sem The story of Stuff var m.a. sýnt.

Það góða við þessa niðurstöðu er að lausnin á vandamálinu er þekkt og bara spurning um innleiðingu. Niðurstaða þessarar bloggfærslu er því í hnotskurn: Viðurkennum að Ísland er ekki sjálfbært samfélag í dag en skilgreinum framtíðarsýn Íslands sem nýsköpun á sjálfbæru samfélagi í víðasta skilningi þess orðs með;

• Ófrávíkjanlegri viðurkenningu samfélagsins á sjálfbærni í víðum skilningi sem einu leiðinni til framtíðar en sjálfbærni má skilgreina sem þróun, breytingaferli, sem fullnægir þörfum núlifandi kynslóða án þess að skerða möguleika komandi kynslóða til að uppfylla þarfir sínar.
• Opnu og gagnsæu samfélagi með réttum, aðgengilegum upplýsingum sbr. hugmyndir Hjálmars Gíslasonar
• Hæfilegri blöndu af reynslu þeirra eldri og frumkvöðlakrafti þeirra ungu
• Vinnumenningu þar sem unnið er skipulega og agað með aðstoð vottaðra verkferla
• Gagnrýnni hugsun og lýðræðislegri samfélagsmenningu sem viðurkennir opinskáa gagnrýni
• Endurskoðun á gildum og gildismati með þessar lífsreglur til grundvallar

og gerum í kjölfarið þá ferla og þekkingu sem skapast við þetta verkefni að okkar stærstu útflutningsatvinnugrein. Já, við getum þetta. 

Skortur á sjálfbærni er alheimsvandamál og þar liggur tækifæri fyrir Íslendinga í nýsköpun á heimsmælikvarða sem eftir yrði tekið. Nýsköpun á sjálfbæru samfélagi er í raun nýsköpun á ferlum og þar er hugvitið verðmætast en ekki takmarkaðar náttúruauðlindir sem við byggjum allt á í dag.

Nýsköpun eða Innovation er einmitt skilgreint sem;

Innovation . . . is generally understood as the successful introduction of a new thing or method . . . Innovation is the embodiment, combination, or synthesis of knowledge in original, relevant, valued new products, processes, or services 

Ef Hrunið yrði til þess að Íslendingar innleiddu ofangreindar lausnir í bland við okkar núverandi styrkleika sem eru smæðin, endurnýjanlegar náttúruauðlindir, hugvitið, sveigjanleiki og framtakssemi og sýndu heiminum þannig gott fordæmi þá væri til einhvers unnið.

En rétt er að færa nánari rök fyrir þessari niðurstöðu. Víkjum fyrst aftur að vandamálinu um skort á sjálfbærni en ljóst er að Jörðin mun ekki lifa af sömu hegðun mannsins næstu áratugina. Mannkynið sárvantar lausnir.

Drifkraftur er manninum í blóð borinn og um leið óseðjandi þörf hans til að gera betur í dag en í gær. Þetta kristallast ekki síst í þekkingarleit mannsins, sem ég bloggaði um á sínum tíma, og því sem Abraham Maslow skýrði með kenningu sinni um þarfapýramídann og vildi meina að þekking og tilgangur væri ein af frumþörfum mannsins. Karlinn hitti naglann á höfuðið.

Það kann að þykja mótsagnakennt en þarna liggur bæði vandinn og lausnin. En vandinn liggur dýpra og má finna í þeirri hættulegu blöndu sem felst í þessari óseðjandi þörf sem fyrr er líst og um leið í tortímandi hjarðhegðun mannsins. Rannsóknir hafa sýnt að jafnvel hið greindasta fólk nýtir ekki hæfileika sína til margvíslegrar ákvarðanatöku.

Um það má lesa í áhugaverðri vefgrein um Ponzi svindl þar sem færð eru rök fyrir því að hjarðhegðun eigi þátt í að sífellt tekst að laða að ný fórnarlömb sökum upplýsingaskorts, ógagnsæis, reynsluleysis, skorts á gagnrýnni hugsun og rangs gildismats.

...There is a large literature, by scholars such as Michael Shermer and Massimo Piattelli-Palmarini that show how often people of average and above-average intelligence fail to use their intelligence fully or efficiently when addressing everyday decisions...

...The basic mechanism explaining the success of Ponzi schemes is the tendency of humans to model their actions (especially when dealing with matters they don't fully understand) on the behavior of other humans. This mechanism has been termed "irrational exuberance," ...

...Schiller employs a social psychological explanation that he terms the "feedback loop theory of investor bubbles." Simply stated, the fact that so many people seem to be making big profits on the investment, and telling others about their good fortune, makes the investment seem safe and too good to pass up. In Schiller's words, the fact "that others have made a lot of money appears to many people as the most persuasive evidence in support of the investment story associated with the Ponzi scheme - evidence that outweighs even the most carefully reasoned argument against the story...

En hvað kemur þetta efni þessarar bloggfærslu við? Jú, ef drifkraftur örfárra einstaklinga sem gengur út í öfgar getur gert það að verkum að heilu hóparnir og jafnvel þjóðirnar elta þá og kasta fyrir róða eðlilegri rökhugsun og réttlæta meðvirkni sína með þeim rökum að svo margir séu á sömu skoðun þá getur það ekki annað en endað með ósköpum. Það er í eðli sínu ósjálfbært.

Höfum í huga, áður en lengra er haldið, að grundvallarforsenda fyrir árangri Ponzi svindls er að hver og einn einstaklingur hafi ekki tíma (eða gefi sér ekki tíma) og ekki nægar upplýsingar (eða afli sér ekki nægra upplýsinga) til að taka upplýsta ákvörðun. Ég vil halda því fram að það sama gildi um svokallaðar "bólur" ýmiskonar t.d. netbóluna, fasteignabóluna, túlípanabóluna á sínum tíma, olíubóluna, o.s.frv. og bólur eru um leið í eðli sínu ósjálfbærar.

Snúum okkur þá aftur til gamla góða Fróns. Við höfum mýmörg dæmi þar sem tiltekin hegðun gat ekki verið sjálfbær en samt héldu allir áfram þangað til öll hjörðin fór fram af bjargbrúninni. Ágætt eða hörmulegt (eftir því hvernig á málið er litið) dæmi er byggingarbransinn hér á landi sem er um leið dæmi um bólumyndun og þar gilda ofangreind orð úr vefgreininni m.a.;

...the fact "that others have made a lot of money appears to many people as the most persuasive evidence in support of the investment...

Ari Skúlason, hagfræðingur hjá Landsbankanum, ritaði einmitt grein um byggingarbransann og hvernig skortur á upplýsingum gerði það að verkum að hann fór úr böndunum. Hjörðin, þ.e. í þessu tilviki byggingarfyrirtæki, bankar og aðrar lánastofnanir, sveitarfélög og íbúðakaupendur, fóru í fjárfestingar án þess að gefa sér tíma til að vinna úr þeim upplýsingum sem voru til staðar eða vinna upplýsingar sem ekki voru til staðar.

Aftur kemur upp í hugann skortur á upplýsingum og aðgengi að þeim, ógagnsæi, reynsluleysi, skipulags- og agaleysi, skortur á gagnrýnni hugsun og gagnrýnni umræðu og rangt gildismat. Aftur og aftur.

Bjarni Ármannsson fór inn á þetta í frægu Kastljósviðtali 5. janúar í kjölfar aðsendrar greinar í Fréttablaðinu þegar hann lýsti því hvernig samkeppni á markaði fyrir húsnæðislán leiddi til ákveðinnar hjarðhegðunar. Framsókn lofaði 90% húsnæðislánum fyrir kosningar og innleiddi hjá Íbúðalánasjóði eftir kosningar.

Samkeppnin leiddi til þess að Kaupþing brást við og yfirbauð Íbúðalánasjóð án þess að hafa tryggt sér langtímafjármögnun. Glitnir elti og bætti um betur og bauð 100% lán og Landsbanki lét ekki sitt eftir liggja. Rangar ákvarðanir byggðar á skorti á upplýsingum og aðgengi að þeim, ógagnsæi, reynsluleysi, skipulags- og agaleysi, skorti á gagnrýnni hugsun og röngu gildismati. Aftur og aftur.

Annað dæmi um ákvarðanatöku sem leiddi til verkefnis sem ekki var sjálfbært var hugmyndin um að reisa á Íslandi stærstu fjármálamiðstöð heims m.v. höfðatölu. Það tókst og nokkrum mánuðuðum seinna hrundi hugmyndin beint í hausinn á frumkvöðlunum og hjörðinni sem hugsunarlaust fagnaði framtakinu. Aftur sjáum við að rangar ákvarðanir eru teknar vegna skorts á upplýsingum og aðgengi að þeim, ógagnsæi, reynsluleysi, skipulags- og agaleysi, skorti á gagnrýnni hugsun og röngu gildismati.

Og síðasta dæmið um ósjálfbærni er auðvitað aðferð Íslendinga við ákvarðanatöku sem gengur undir gælunafninu "þetta reddast" en um það fyrirbæri skrifaði ég bloggfærslu fyrir nokkru. Aðra eins ósjálfbærni er varla að finna á byggðu bóli.

Niðurstaða þessarar bloggfærslu er því í hnotskurn: Viðurkennum að Ísland er ekki sjálfbært samfélag í dag en skilgreinum framtíðarsýn Íslands sem nýsköpun á sjálfbæru samfélagi í víðasta skilningi þess orðs með;

• Ófrávíkjanlegri viðurkenningu samfélagsins á sjálfbærni í víðum skilningi sem einu leiðinni til framtíðar en sjálfbærni má skilgreina sem þróun, breytingaferli, sem fullnægir þörfum núlifandi kynslóða án þess að skerða möguleika komandi kynslóða til að uppfylla þarfir sínar.
• Opnu og gagnsæu samfélagi með réttum, aðgengilegum upplýsingum sbr. hugmyndir Hjálmars Gíslasonar
• Hæfilegri blöndu af reynslu þeirra eldri og frumkvöðlakrafti þeirra ungu
• Vinnumenningu þar sem unnið er skipulega og agað með aðstoð vottaðra verkferla
• Gagnrýnni hugsun og lýðræðislegri samfélagsmenningu sem viðurkennir opinskáa gagnrýni
• Endurskoðun á gildum og gildismati með þessar lífsreglur til grundvallar

og gerum í kjölfarið þá ferla og þekkingu sem skapast við þetta verkefni að okkar stærstu útflutningsatvinnugrein.

Já, við getum þetta ef allir leggjast á árarnar, þar á meðal þú. Það er þitt að ákveða að gera eitthvað í málunum í stað þess að sitja með hendur í skauti og hafa síðan bara eitt svar þegar þú færð þá spurningu af hverju þú gerðir ekkert.

Well, maybe í should have?

Mæla þykkt pólíssins

Athugasemdir

[Baldvin Jónsson, 2.3.2009 kl. 11:24]

Frábærar vangaveltur Egill, afar ánægjulegt að lesa þetta. Ég er einmitt lengi búinn að vera að velta þessum hlutum fyrir mér. Ef það er svo augljóslega almennt sanngirnis mál og aðferð sem skapar meiri framleiðni einnig tel ég til langs tíma litið, af hverju eru þá ekki allir að skoða þetta núna?

Ég held að þú hittir algerlega nagglann á höfuðið í upphafi pistilsins þegar þú segir að sjálfbærni er anstæð mannlegu eðli.  Kannski er það bara málið í hnotskurn, sjálfbærni og græðgi eiga að minnsta kosti litla samleið til skamms tíma. Eiga hins vegar trúi ég mikla samleið til langs tíma.

Fyrir mér er það að byggja upp með sjálfbærni að leiðarljósi bara nákvæmlega það sama og hugtakið "að tjalda ekki til einnar nætur" skýrir.

Hugmyndahús fyrir sjálfbærni hugmyndir væri hugmynd sem vert væri að skoða.

[Stefán Gíslason, 2.3.2009 kl. 13:01]

Takk fyrir þessar vangaveltur Egill. Ég hrærist í þessum sjálfbærnipælingum alla daga og gleðst mjög þegar fleiri láta til sín taka. Ég er algjörlega sammála því að þetta er hægt, þó að vissulega hafi ég áhyggjur af hinu mannlega eðli...

[Íslendingur (IP-tala skráð) 2.3.2009 kl. 15:17]

Ok, við vitum sirka hvað nýsköpun er. Hver er hinsvegar hin heilsteypta skilgreining á sjálfbæru samfélagi? Getur einhver sett hér inn nokkra nákvæma punkta um það? 

Íslendingur  

[Egill Jóhannsson, 2.3.2009 kl. 16:50]

Baldvin og Stefán. Takk sömuleiðis.

íslendingur. Skilgreining á sjálfbærni er í færslunni og einnig er tilvísun í link um skilgreininguna. En skilgreiningin er svona.

...sjálfbærni má skilgreina sem þróun, breytingaferli, sem fullnægir þörfum núlifandi kynslóða án þess að skerða möguleika komandi kynslóða til að uppfylla þarfir sínar.

[Hólmfríður Bjarnadóttir, 2.3.2009 kl. 18:17]

Sæll Egill og þið hinir. Las færsluna í morgun og vitaði hana svo inn á tölvuna mína á hvítan bakgrunn. Það er bara mín smá fötlun að eiga erfitt með að lesa hvíta stafi á rauðum grunni.

Færslan er í einu orði sagt stórkostleg og þarna er verið að tala um hugmyndir manna sem eru á undan okkur hinum í hugsun. Það sem finnst albest í þessu öllu er að þar er líka vitnað í hugmynd Bjarna Ármannssonar.

Þar á ég við að margir vilja henda öllu sem hinir svokölluðu "útrásarvíkingar" leggja til málanna. Við erum öll á sama báti og allar hugmyndir eru skoðunar verðar. Þessar eru mjög góðar og þá er ég ekki síst að tala um að upplýsingar um stöðuna í samtímanum séu aðgengilegar.